در نظام حقوقی خانواده در ایران، طلاق همواره یکی از پیچیدهترین چالشهایی بوده که زنان با آن روبرو بودهاند. تا پیش از این، حق طلاق بهصورت پیشفرض با مرد بود و زنان برای جدایی باید مسیرهای دشواری مانند اثبات “عسر و حرج” را طی میکردند. اما در سال ۱۴۰۴، با تغییر رویکرد دادگاههای خانواده و وحدت رویههای جدید قضایی، مسیری تحت عنوان “طلاق آسان در قبال بخشش مهریه” بیشازپیش موردتوجه قرار گرفته است. این رویکرد که برخی آن را “قانون جدید” مینامند، در واقع تحولی در تفسیر قضات از مفهوم “کراهت” و “عسر و حرج” است.
مقدمه: معامله آزادی با پول؛ رویکرد جدید ۱۴۰۴ چیست؟
آیا واقعاً قانونی تصویب شده که میگوید “مهریه را ببخش و طلاق بگیر”؟ پاسخ حقوقی دقیق کمی پیچیدهتر از یک جمله ساده است. در سال ۱۴۰۴، مجلس و قوه قضاییه تمرکز خود را بر کاهش پروندههای زندانیان مهریه و همچنین کاهش تنشهای فرسایشی در دادگاههای خانواده گذاشتهاند.
“قانون جدید” در واقع اشاره به رویهای دارد که قضات دیوان عالی کشور و دادگاههای تجدیدنظر بر آن تاکید دارند: اگر زنی حاضر شود تمام یا بخش قابلتوجهی از مهریه خود را ببخشد، این اقدام امارهای (نشانهای) قوی بر “کراهت شدید” و “عسر و حرج” اوست.
در گذشته، مرد میتوانست حتی با وجود بخشش مهریه، از طلاق دادن همسرش امتناع کند. اما در رویه قضایی ۱۴۰۴، دادگاهها تمایل بیشتری دارند که بذل مهریه را بهعنوان دلیلی کافی برای صدور حکم طلاق (حتی بدون رضایت مرد) تلقی کنند. این تغییر رویکرد، همان چیزی است که اصطلاحاً به آن “طلاق آسان با بخشش مهریه” گفته میشود.
انواع طلاق با بخشش مهریه: خلع یا مبارات؟
برای درک درست این قانون، باید ابتدا بدانیم که این نوع جدایی در چه قالب فقهی و قانونی میگنجد.
۱. طلاق خلع (بیزاری یکطرفه)
این رایجترین نوع طلاق برای زنانی است که خواهان جدایی هستند اما حق طلاق (وکالت در طلاق) ندارند. در طلاق خلع، زن به دلیل “کراهت” (تنفری) که از شوهر دارد، مالی را به او میبخشد تا رضایت او را جلب کند. این مال میتواند عین مهریه، معادل آن، یا حتی کمتر و بیشتر از مهریه باشد.
- نکته ۱۴۰۴: در سالهای اخیر و بهویژه ۱۴۰۴، تمرکز دادگاهها بر این است که اگر این کراهت بهقدری باشد که ادامه زندگی را غیرممکن کند (حتی اگر مرد راضی نباشد)، قاضی میتواند با تکیه بر بذل مهریه، حکم طلاق را صادر کند.
۲. طلاق مبارات (بیزاری دوطرفه)
زمانی که هر دو طرف از یکدیگر بیزار باشند. در این حالت، میزان بخشش (فدیه) نمیتواند از میزان مهریه بیشتر باشد.
دامهای حقوقی: ابراء، هبه یا بذل؟ (بسیار مهم)
بسیاری از زنان تصور میکنند صرفاً نوشتن یک کاغذ با عنوان “مهریهام را بخشیدم” کار را تمام میکند. اما در دادگاههای خانواده سال ۱۴۰۴، الفاظ بار حقوقی سنگینی دارند. انتخاب واژه اشتباه میتواند هم مهریه را از دست شما خارج کند و هم طلاق را منتفی سازد!
الف) ابراء (غیرقابل بازگشت)
اگر در سند بخشش بنویسید “ذمه شوهرم را نسبت به مهریه ابراء کردم”، یعنی شما دِین را ساقط کردهاید. ابراء یک عمل یکطرفه است و معمولاً غیرقابلرجوع است.
- خطر: اگر قبل از جاری شدن صیغه طلاق، مهریه را “ابراء” کنید و شوهر طلاقتان ندهد، شما مهریه را از دست دادهاید و دستتان به جایی بند نیست!
ب) هبه (بخشش قابل بازگشت)
اگر بگویید مهریه را “هبه” کردم، یعنی آن را هدیه دادهاید. در قانون مدنی، تحت شرایطی میتوان از هبه رجوع کرد (هدیه را پس گرفت). این گزینه برای زنان ریسک کمتری دارد اما مردان معمولاً آن را قبول نمیکنند چون میترسند زن پس از طلاق دوباره مهریه را بخواهد.
ج) بذل (بهترین گزینه برای طلاق)
در طلاقهای خلع و توافقی، از اصطلاح “بذل” استفاده میشود. بذل مهریه در ازای طلاق است. یعنی زن میگوید: “من مهریهام را بذل میکنم، بهشرطی که مرا طلاق دهی.”
- مزیت: اگر مرد طلاق ندهد، بذل بیاثر میشود. همچنین زن میتواند در ایام عده (سه ماه بعد از طلاق) به “مابذل” (آنچه بخشیده) رجوع کند، اما در این صورت مرد هم حق دارد طلاق را برهم بزند (رجوع به زوجیت). این حالت تعادل را حفظ میکند.
تاثیر وضعیت زناشویی بر میزان بخشش و “طلاق آسان”
یکی از نکات کلیدی که در قوانین ۱۴۰۴ و محاسبات دفاتر طلاق بسیار تاثیرگذار است، وضعیت زناشویی زوجین است. اینکه آیا رابطه زناشویی کامل برقرار شده است یا خیر، نهتنها بر میزان مهریه قانونی تاثیر دارد، بلکه بر نحوه نگارش توافقنامه بخشش نیز اثر میگذارد.
وضعیت دوشیزگی و محاسبه مهریه
اگر طلاق قبل از نزدیکی باشد، قانوناً زن مستحق نصف مهریه است. بنابراین اگر زنی بخواهد برای “طلاق آسان” مهریه را ببخشد، باید بداند که در واقع دارد “نصف مهریه” را میبخشد، نه کل آن را (چون نصف دیگر اصلاً به او تعلق نگرفته است).
این موضوع پیچیدگیهای خاص خود را دارد. برای مثال، اثبات عدم دخول نیازمند تایید پزشکی قانونی است و اگر این موضوع در دادگاه اثبات شود، روند بذل مهریه تغییر میکند. بسیاری از پروندههای طلاق بدون دخول در سال ۱۴۰۴ با چالش توافق بر سر “بذل کل مهریه مندرج در عقدنامه” مواجه میشوند، زیرا از نظر فنی نیمی از آن دین بر گردن مرد نیست که قابل بخشش باشد. در این موارد، وکیل باید متن توافق را بهگونهای تنظیم کند که “ادعای احتمالی نسبت به کل مهریه” ساقط شود.
رویه قضایی اثبات “عسر و حرج” با بذل مهریه در ۱۴۰۴
این بخش مهمترین قسمت برای زنانی است که شوهرشان راضی به طلاق توافقی نیست. طبق ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی، زن برای طلاق یکطرفه باید عسر و حرج (سختی و مشقت غیرقابلتحمل) را ثابت کند. مصادیق سنتی شامل اعتیاد، ضربوجرح و ترک انفاق بود.
اما رویکرد جدید چیست؟ در سال ۱۴۰۴، قضات به این نتیجه رسیدهاند که: “هیچ زنی حاضر نیست از حقوق مالی کلان خود (سکههای طلا) بگذرد، مگر اینکه واقعاً جانش به لب رسیده باشد.” بنابراین، اگر زنی در دادگاه اعلام کند “من تمام مهریهام را میبخشم فقط طلاقم دهید”، قاضی این را بهعنوان اماره قضایی کراهت شدید در نظر میگیرد.
شرایط موفقیت در این روش:
- بخشش بخش عمده مهریه: بخشیدن تنها ۱۰ سکه از ۵۰۰ سکه کافی نیست. معمولاً باید تمام یا بخش اعظم آن بذل شود.
- اصرار بر کراهت: زن نباید در جلسات مشاوره تزلزل نشان دهد.
- ترکیب با دلایل دیگر: اگرچه بذل مهریه قدرت زیادی دارد، اما اگر با دلایل دیگر (مانند سوءرفتار کلامی، عدم تفاهم جنسی یا جدایی عاطفی طولانی) ترکیب شود، حکم طلاق قطعیتر صادر میشود.
مراحل گامبهگام طلاق با بخشش مهریه (آپدیت ۱۴۰۴)
سیستم قضایی در سال ۱۴۰۴ بهشدت الکترونیکی شده است. مراحل زیر مسیری است که باید طی کنید:
۱. ثبتنام در سامانه “تصمیم” و “ثنا”
قبل از هر اقدامی، باید در سامانه ثنا (ابلاغ الکترونیک) ثبتنام کنید. سپس برای غربالگری و مشاوره اجباری، باید در سامانه تصمیم نوبت بگیرید. (در سال ۱۴۰۴ تعداد جلسات مشاوره برای طلاقهای یکطرفه با بذل مهریه، سختگیرانهتر شده تا از تصمیمات هیجانی جلوگیری شود).
۲. تنظیم دادخواست
اگر توافق دارید: دادخواست “طلاق توافقی” با پیوست توافقنامه بذل مهریه. اگر توافق ندارید: دادخواست “طلاق به درخواست زوجه” با استناد به عسر و حرج و اعلام آمادگی برای بذل مهریه.
۳. جلسات دادرسی و بذل رسمی
در جلسه دادگاه، قاضی از شما میپرسد که آیا بر بذل مهریه اصرار دارید؟ صورتجلسهای تنظیم میشود که در آن اقرار میکنید: “در قبال صدور حکم طلاق، کل مهریه را بذل مینمایم.”
- نکته: در این مرحله معمولاً قاضی به مرد اخطار میدهد که اگر طلاق ندهد، حکم طلاق غیابی یا حاکمیت (توسط دادگاه) صادر میشود، اما مهریه نیز ساقط خواهد شد. این اهرم فشار برای راضی کردن مردان بسیار موثر است.
۴. صدور گواهی عدم امکان سازش
رای دادگاه صادر میشود. در رای ذکر میگردد: “زوجیت منحل میشود در قبال بذل … سکه از سوی زوجه.”
۵. اجرای صیغه طلاق
با در دست داشتن رای قطعی، به دفترخانه طلاق مراجعه میکنید. اگر مرد نیاید، در طلاقهای توافقی رای باطل میشود (مگر زن وکالت داشته باشد)، اما در طلاقهای یکطرفه (عسر و حرج)، نماینده دادگاه به جای مرد دفتر را امضا میکند.
